AİHM'den ilk TMK kararı
AİHM, konuyla ilgili ilk şikayetlerden olan Joannou davasında 12 Aralık 2017 tarihinde açıkladığı kararında, TMK’nın "Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin (AİHS) mülkiyet hakkıyla ilgili maddesi uyarınca gerekli tutarlılık, özen ve uygun ivedilik çerçevesinde davranmadığı" sonucuna varıldı. Ankara böylelikle TMK'nın işleyiş biçimi nedeniyle ilk kez AİHM önünde mahkum oldu. Mahkeme, buna karşılık, "TMK’nın, AİHS kapsamındaki haklarını AİHM önünde aramak isteyen diğer başvuranlar tarafından tüketilmesi gereken bir çözüm yolu olmaya devam ettiğini" vurguladı. Bir diğer deyişle TMK, 1974 sonrası Ada'nın kuzeyinde taşınmazı kalmış Rumların mülkiyet başvuruları için Avrupa hukuku (AİHM) açısından iç hukuk yolu olmaya devam ediyor. Ancak AİHM kaynakları TMK önündeki yargı süresinin uzunluğu ve tazminat ödemelerindeki gecikmenin Ankara açısından "gelecek ay ve yıllarda Strasbourg'da sorun oluşturabileceği" uyarısında bulunuyor. Yargı süresinin uzunluğu ve ödemelerdeki gecikmenin TMK’yı Rumlar için "etkin iç hukuk yolu" olarak görmeye devam eden AİHM’yi "ters yönde bir karar almaya itebileceği" belirtiliyor.
TMK Nasıl Kuruldu?
Türkiye’nin 1987 yılında AİHM'ye bireysel başvuru hakkını tanımasının ardından, 1974'te Ada'nın kuzeyinde mülklerini bırakmış çok sayıda Rum, Kıbrıs Cumhuriyeti'nin de resmi teşvikiyle Ankara'ya karşı Strasbourg Mahkemesi önünde şikayette bulunmaya başladı. AİHM binlerce Rum başvurusunun arasından Titina Loizidou’nun şikayetini pilot dava olarak seçip 1996’da karar açıkladı. Türk tezlerini tamamen geri çeviren Mahkeme, Ankara'nın "Kıbrıslı Rumların mülkiyet haklarını ihlal ettiği" sonucuna vardı. Bu karar diğer başvurular için de emsal teşkil ettiğinden Türkiye önemli tazminat yüküyle karşı karşıya kaldı. Ankara’nın Rumlara ödemesi gerekecek tahmini tazminat miktarı yaklaşık 25 milyar Euro olarak hesaplandı. Bu aşamada Rumların mülkiyet başvuruları için "KKTC bünyesinde iç hukuk mekanizması oluşturulması” fikri geliştirildi. Bu amaçla yasa çıkarıldı. Yasa AİHM'e iletildi. AİHM, Kıbrıslı Rumların karşı çıkmasına rağmen, yeni bir Rum başvurusunu (Xenides-Arestis) pilot dava seçti. Bu davada Mart ve Aralık 2005’te açıkladığı iki kararla TMK’ya ilke olarak onay verdi. Xenides-Arestis kararı kapalı Maraş bölgesindeki bir mülkle ilgiliydi. AİHM bu kararda TMK’ya onay verse de, Ankara’nın “Xenides-Arestis mağdur değildir, Maraş Evkaf malıdır” tezini geçersiz buldu. “KKTC” Yüksek Mahkemesi de Ekim 2019’da aldığı bir kararda, “TMK Maraş’a ilişkin karar verirken 1974 tapu kütüklerini esas alır, bunun öncesinde usulsüzlük olup olmadığını sorgulama yetkisi yoktur” hükmünde bulundu. AİHM'nin Xenides-Arestis kararı sonrası TMK 17 Mart 2006 tarihinde resmen faaliyete geçti. TMK'nın bağımsızlığını göstermek amacıyla AİHM’nin bağlı olduğu Avrupa Konseyi’nin İsveçli eski Genel Sekreteri Daniel Tarschys ve Alman eski Genel Sekreter Yardımcısı Hans Christian Krüger de Komisyon üyeleri arasında yer aldı. AİHM, Mart 2010’da açıkladığı Demopoulos kararıyla TMK’yı "etkin iç hukuk yolu" olarak kabul ettiğini duyurdu. Kıbrıslı Rumların mülkiyet başvurularıyla ilgili AİHM içtihadını değiştiren bu karar gereği, o tarihten itibaren Ankara’ya karşı mülkiyet davası açmak isteyen Rumların önce TMK'dan geçmesi şart haline geldi. AİHM'de işlem görmeyi bekleyen binlerce Rum mülkiyet başvurusu da otomatik olarak gündemden düştü.
