Elektrifikasyon, küresel ısınmayı hafifletme potansiyeliyle, "gezegen için bir buz torbası" olarak övülüyor. Bu elektriğin nasıl üretileceği hararetle tartışılan bir konu, ancak endişeler bununla sınırlı değil.
Her elektrikli araba, rüzgar türbini ve bataryanın arkasında, yerden çıkarılan ve çoğu zaman onları kullanan insanlardan çok uzakta, kırılgan ülkelerde bulunan kritik mineraller var.
Alman hava fotoğrafçısı Tom Hegen, 2021'den bu yana enerji dönüşümünü gökyüzünden belgeliyor, Şili'nin lityum bakımından zengin Atacama Çölü'nden Endonezya'nın Sulawesi adasındaki nikel işleme tesislerine kadar.
Yeni kitabı, ‘The Mineral Age (kaynak İngilizce)’, satın aldığımız ürünler ile onların geldiği yerler arasındaki uzaklığı kapatmayı ve enerji dönüşümünün temelinde yatan insan hakları ihlallerine dikkat çekmeyi amaçlıyor.
"Yerden bakınca aslında pek bir şey göremiyorsunuz. Alanlar çevrili ve o kadar büyük ki genel bir bakış elde edemiyorsunuz... Havaya yükseldiğimde bütün manzara açılıyor," diyor Hegen, Euronews Earth'e verdiği özel röportajda.
Kritik mineraller ne için kullanılıyor ve nerelerde bulunuyor?
Kritik mineraller, modern teknolojilerde ve savunmada kullanılan temel ham maddeler.
Elektrikli araçlar (EV'ler) ve enerji depolama bataryaları, lityum, nikel, kobalt ve grafit olmadan çalışamaz.
Bolivya, Arjantin ve Şili, ‘Lityum Üçgeni’ olarak bilinen bu üç ülke, dünyanın tahmini lityum rezervlerinin yarısından fazlasını birlikte barındırıyor. Endonezya'nın şu anda geri kazanılabilir nikel rezervlerinin yüzde 42 ile en büyük paya sahip olduğuna inanılıyor, Demokratik Kongo Cumhuriyeti ise tüm kobaltın yaklaşık yarısına ev sahipliği yapıyor ve DRC'deki madencilik topluluklarında her altı çocuktan biri çocuk işçiliği (kaynak İngilizce)nin mağduru.
EV motorları ve rüzgar türbini jeneratörleri de güçlü mıknatısları için nadir topraklara dayanıyor. Nadir topraklar, Dünya'nın kabuğunda bol bulunan ancak yoğunlaşmış, işletilebilir yataklarda nadiren rastlanan, kimyasal olarak benzer 17 metalik element grubunu ifade ediyor. Çin, nadir toprak elementleri rezervlerinin yüzde 50 ile dünyanın en büyük rezervine sahip ve bunların işlenmesinde yüzde 76'lık payla başat bir rol oynuyor.
Elektriksel ve termal iletkenliği nedeniyle değerli olan bakır, enerjinin kablolar, devre kartları ve çipler üzerinden taşınmasında kullanılıyor.
Temiz teknolojiler hız kazanırken, aynı zamanda füze üretimi, yapay zeka veri merkezleri ve kritik minerallere dayanan tüketici elektroniği de büyüyor, bu durum söz konusu malzemelere olan talebi fırlatıyor.
Uluslararası Enerji Ajansı (kaynak İngilizce)'nın (IEA) öngörüsüne göre, mevcut politikalar altında talebin 2040'a kadar neredeyse iki katına çıkması bekleniyor, lityuma olan talep ise üç kattan fazla artacak. COP31'de tartışılan ‘35-by-35’ Global Electrification Pledge (35'e-35'e Küresel Elektrifikasyon Taahhüdü), bu rakamları daha da yukarı çekebilir.
Benchmark Mineral Intelligence'in öngörülerine göre, sadece elektrikli araçlar ve enerji depolama bataryalarına yönelik talebi karşılayabilmek için bile 2035'e kadar dünya genelinde en az 384 yeni madene ihtiyaç duyulacak.
2022 tarihli bir çalışma (kaynak İngilizce), enerji dönüşümüyle ilgili madencilik projelerinin yarısından fazlasının Yerli halkların toprakları üzerinde ya da yakınında olduğunu ortaya koydu. Çoğu zaman, kritik mineraller bakımından en zengin bölgeler, aşırı hava olayları gibi iklim etkilerine en açık yerler oluyor ve bu da yerel topluluklar için riskleri katlıyor.
‘Miras sonsuza dek sürüyor’: kritik mineral madenciliğinin insani etkisi
Güney Amerika'nın lityum sahalarının, DRC'nin kobalt ve bakır madenlerinin ve Endonezya'nın nikel ile kalay işletmelerinin gölgesinde yaşayanlar için, elektrikli geleceğimizin karanlık yüzü fazlasıyla görünür durumda.
COP31'in kulislerinde, Yerli liderler alarm zili çalıyor: "Yeni teknolojiyi ve madenciliği hızlandırmak istiyorlar ama hakların hızını artırmak istemiyorlar," diyor Yerli aktivist Edson Krenak, Euronews Earth'e.
"Bu enerji dönüşümünü yönlendirmek için yaratılan doktrinlerden biri 'adil geçiş' olarak adlandırılıyor, ancak sahada 'adil' değil," diyor, Yerli halklar tarafından yönetilen kar amacı gütmeyen kuruluş Cultural Survival'da savunuculuk koordinatörü olan Krenak. "Toplulukların haklarının, zenginlerin sözde temiz enerjilerine sahip olma hakkı için feda edildiğini, ihlal edildiğini görüyoruz..."
Brezilya'nın Minas Gerais eyaletinden olan Krenak'ın halkı, ölümcül 2015 Mariana ve 2019 Brumadinho felaketlerinin etkileriyle hâlâ yaşamaya çalışıyor. Bu demir cevheri atık barajları çöktüğünde, yüzlerce insanı öldürdüler, hayatta kalanları zehirlemeyi sürdüren ağır metaller yüklü toksik çamuru serbest bıraktılar, geçim kaynaklarını yok ettiler ve geleneksel yaşam biçimlerini altüst ettiler.
Şimdi ise lityum madenleri bölgeye giriyor: Krenak, Jequitinhonha Vadisi'ndeki toplulukların yıllardır okulların ve köylerin yakınında toz, su kirliliği ve patlatmalar bildirdiğini, yatırımcılar ile yetkililerin ise etkileri değerlendiren raporlar konusunda madencilik şirketlerinin kendi beyanlarına dayandığını söylüyor.
"Miras sonsuza dek sürüyor, çünkü çevrenin toparlanması genellikle 200, 300 yıl alıyor," diyor Krenak. Ayrıca, mineraller çıkarıldıktan sonra geriye kalan atığı depolayan atık barajlarının, madencilik faaliyetleri sona erdikten sonra da varlığını sürdürdüğü ve süresiz olarak yönetilmesi gerektiği konusunda toplulukların çoğu zaman bilgilendirilmediğini ekliyor. Hegen, ABD'den İspanya'ya, Şili'ye uzanan örneklerle, insan yapımı bu arazi biçimlerini kitabında belgeliyor.
‘Tüketimimizle sorunun bir parçasıyız’
Binlerce kilometre ötede Avrupalılar, güneş ve rüzgar enerjisi ile kendilerini koruyarak ve EV'ler kullanarak enerji krizine karşı kalkan oluşturuyor. Bu, gezegeni ısıtan emisyonları sınırlamaya yardımcı olsa da, yakıta dayalı bir sistemden minerale dayalı bir enerji sistemine geçiş kendi başına yeni olumsuzluklar getiriyor.
Krenak, enerji dönüşümünü "tamamen desteklediğini" söylüyor. "Dönüşüme ihtiyacımız olduğu konusunda hiç şüphe yok," diyor, "ancak talep tarafında da dönüşüme ihtiyacımız var."
"Telefon, dizüstü bilgisayar, EV, her ne kullanıyorsa herkes, tüketimimizle bir bakıma sorunun parçasıyız ve diğer ülkelerdeki insanların bu metalleri çıkarmaktan dolayı acı çektiğinin farkında olmalıyız," diyor Hegen, tartışma ve yeniden düşünme sürecini fotoğraflarıyla tetiklemeyi umuyor.
Kritik mineralleri daha sorumlu biçimde nasıl ele alabiliriz?
Hegen, enerji dönüşümünün "ileriye giden tek yol" olduğuna inanıyor, ancak "geçmişte kaynaklar için diğer ülkeleri sömürdüğümüz ve başkalarının bunun yüzünden acı çektiği" hataları tekrarlamaktan kaçınmamız gerektiğini vurguluyor.
Enerjiye ve ürünlere yönelik talebi azaltmada hepimiz rol oynayabiliriz, ancak sahada daha güçlü denetim ve hesap verebilirlik gerekiyor.
Geçiş minerali madenciliğinin uluslararası düzeydeki yönetimi, standartlara dayalı piyasaları ilerletmeyi amaçlayan G7'nin 2025 Kritik Mineraller Eylem Planı ve AB'nin Kritik Hammaddeler Yasası gibi girişimlerle son yıllarda ilerleme kaydetti, ancak bu çerçeve hâlâ parçalı ve bağlayıcı değil.
Çin ve Rusya'nın yoğun direnci, geçiş minerallerine ilişkin ifadelerin geçen yılki COP30'un nihai metninden çıkarılmasına yol açtı ve bu yılki anlaşma için beklentileri sınırlı bıraktı.
"Topluluğumuzu güvende tutmak için Brezilya'da ve birçok başka ülkede var olan düzenlemelerin ve yasaların güçlendirilmesine ihtiyacımız var," diyor Krenak, madencilik şirketlerinin kendi raporlarından bağımsız değerlendirmelerin gerekliliğinin altını çizerek.
Mineral yatırımları bulunan finans kuruluşları da, orman tahribatı, tehlikeli atık yönetimi, sosyal korumalar ve zararların giderilmesi konusunda gereklilikler koyarak baskı oluşturabilir.
"Hiç şüphe yok: Ekonomilerimizi ve yaşam biçimimizi karbon yoğunluğundan arındırmamız gerekiyor," diye yazıyor Hegen kitabında. "Bu, bir kez çıkarılıp yakılan tüketilebilir fosil yakıtlardan, yeniden kullanılması gereken dayanıklı metallere dayalı bir sisteme geçişi gerektiriyor."
Daha güçlü düzenlemelerin, daha iyi uygulamanın ve daha şeffaf tedarik zincirlerinin yanı sıra çözüm, ürünlerin ömrünü uzatmakta ve döngüsel tasarımı geliştirmekte yatıyor.
"Bir telefonu geri dönüştürmek gerçekten zor. Bataryaları geri dönüştürmek gerçekten zor," diyor Hegen, Euronews Earth'e. "Ürünler bugün, her zamankinden daha fazla, geri dönüştürülebilecek şekilde tasarlanmalı, çünkü tüm bu metaller zaten çıkarıldı."
Umut, ayrıca kritik mineraller için laboratuvarda geliştirilen sentetik alternatifler ve topraktan doğal olarak metal çeken özel bitkiler gibi gelecekteki yeniliklerde de olabilir.
GALATASARAY
TRABZONSPOR
AMED SPORTİF FAALİYETLER
BEŞİKTAŞ
KASIMPAŞA
FENERBAHÇE
KOCAELİSPOR
İSTANBUL BAŞAKŞEHİR FK
ARCA ÇORUM FK
GÖZTEPE
ÇAYKUR RİZESPOR
ERZURUMSPOR FK
CORENDON ALANYASPOR
GENÇLERBİRLİĞİ
TÜMOSAN KONYASPOR
GAZİANTEP FUTBOL KULÜBÜ
SAMSUNSPOR
EYÜPSPOR











Yorum yaz
Yorumları göster0 yorum
Yorumu bildir