Antalya'daki COP31'de iklim hedefleri için kritik başlıklar neler?

Avrupa'dan ve dünyanın farklı bölgelerinden çok sayıda lider, iki hafta sürecek kritik iklim müzakerelerine katılacak. Her ülke kendi gündemi ve öncelikleriyle Antalya'ya gelecek.

Görüşmelerde küresel sıcaklık artışını etkileyen başlıklar ele alınacak. Ülkelerin enerjiyi nasıl ürettiği ve tükettiği, sera gazı emisyonlarını azaltma hedeflerinde nasıl yeniden ilerleme sağlanacağı ve emisyonlara en az katkıda bulunmalarına rağmen iklim krizinden en ağır biçimde etkilenen ülkelere ne kadar finansman sağlanacağı bunlardan bazıları.

9-20 Kasım tarihleri arasında düzenlenecek konferansın, iklim eylemine ilişkin uzlaşmaya dayalı bir karar paketiyle sonuçlanması bekleniyor. Resmî müzakerelerin yanı sıra gönüllü taahhütleri içeren paralel bir eylem gündemi de yürütülecek.

Peki bu yılki müzakereleri kim yönetecek, zirvede hangi konular ele alınacak ve müzakere salonlarının dışında neler yaşanacak?

COP31'i kim yönetecek?

COP31'e Türkiye başkanlık edecek ve zirveye Antalya ev sahipliği yapacak. Ancak iki ülkenin de ev sahipliği için aday olduğu süreçte varılan ve daha önce benzeri görülmemiş düzenleme kapsamında, uzun müzakere sürecini Avustralya yönetecek.

Zirve başkanlığı, resmî müzakerelerin dışında yürütülen gönüllü taahhütleri kapsayan Eylem Gündemi'ni belirliyor. Bu gündeme şirketler, şehirler, bankalar, yatırımcılar, sivil toplum kuruluşları, üniversiteler ve diğer aktörler katılıyor.

COP görüşmelerinden sorumlu BM organı olan Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi (UNFCCC) ise müzakere gündemini yönetiyor. Bu gündem, Eylem Gündemi'nden farklı bir mekanizma.

Müzakere gündemi, hükümetlerin COP31'de hangi konuları tartışacağını ve gerektiğinde hangi konularda karar alacağını belirliyor. Ülkeler, gündem resmen kabul edilmeden önce üzerinde müzakere yürütüyor. Gündemin kabulü için uzlaşma gerekiyor.

Son dakika ifadeleri üzerindeki pazarlıklar sık görülüyor. Petrol ve doğal gaz üreten ülkeler, geçmişte uzlaşmaya dayalı sistemi kullanarak iklimi kirleten fosil yakıtlardan uzaklaşma taahhütlerini zayıflatmaya çalıştı.

Bu durum, iklim hedeflerine yönelik ilerlemenin tehlikeli ölçüde yavaş kaldığı bir dönemde, kararların oy çokluğuyla alınmasını öngören yeni bir sisteme yönelik çağrıları artırdı.

COP31'de hangi konular tartışılacak?

Elektrifikasyon ve '2035'e kadar yüzde 35' hedefi

Elektrifikasyonun zirvenin ana gündem maddelerinden biri olması bekleniyor. Türkiye, ülkelerden 2035'e kadar elektrik enerjisinin toplam enerji talebindeki payını mevcut yaklaşık yüzde 20 seviyesinden yüzde 35'e çıkarmayı öngören "35'e 35" hedefini benimsemelerini istiyor.

Elektrifikasyon, fosil yakıtlara veya elektrik dışındaki enerji kaynaklarına dayanan cihazların, sistemlerin ve süreçlerin elektrikle çalışan alternatiflere dönüştürülmesi anlamına geliyor.

Climate Action Tracker'ın (CAT) yakın tarihli bir raporuna göre hükümetlerin bu hedefe ulaşabilmesi için elektrifikasyonu çok daha hızlı gerçekleştirmesi gerekiyor. Raporda, mevcut hızın dört katına çıkması gerektiği belirtiliyor.

Raporda, "Mevcut politikalar 2035'e kadar yalnızca yüzde 28'lik bir paya ulaşılmasını sağlıyor. Uluslararası Enerji Ajansı'nın (IEA) tahminlerine göre bu gidişat, 2100 yılına kadar yaklaşık 2,5 derecelik küresel sıcaklık artışına işaret ediyor," deniliyor.

Fosil yakıtlardan uzaklaşma süreci

Ancak uzmanlar, elektrifikasyonun da kullandığı enerjinin ne kadar temiz olduğuna bağlı olduğuna dikkat çekiyor.

Climate Analytics'in ortak kuruluşu Climate Action Tracker'da iklim ve enerji politikaları analisti olarak görev yapan Samuel Guéret, "Ülkeler tek başına ele alındığında, sisteme elektrik talebi ekleyerek (örneğin veri merkezleri kurarak) ya da elektrik sistemlerinde fosil yakıtları koruyarak, hatta bunları artırarak yüzde 35 hedefine ulaşabilir," uyarısında bulunuyor.

Guéret'e göre elektrifikasyon, ancak elektriğin temiz kaynaklardan üretilmesi halinde küresel sıcaklık artışının hedefleri aşmasını sınırlayabilir. Bu nedenle hedefin, COP28'de kabul edilen yenilenebilir enerji ve enerji verimliliği hedefleriyle birlikte değerlendirilmesi gerekiyor.

Fosil yakıtlardan uzaklaşma, zirve öncesindeki tartışmaların en çekişmeli başlıklarından biri. Ancak bu konu COP31'in resmî müzakere gündeminde yer almayacak.

Üç yıl önce Dubai'de düzenlenen COP28'de ülkeler ilk kez fosil yakıtlardan uzaklaşma taahhüdünde bulunmuştu. Ancak o tarihten bu yana ilerleme durdu. Fosil yakıtlara, COP30'un nihai karar metninde dahi yer verilmedi.

Buna rağmen ev sahibi Brezilya, başkanlığı Türkiye'ye devretmeden önce fosil yakıtlardan uzaklaşmaya yönelik gönüllü bir küresel yol haritası yayınladı.

Türkiye'de geçen yıl elektriğin en büyük kaynağı kömür oldu. Ankara, enerji güvenliği için fosil yakıtların gerekli olduğu görüşünü koruyor. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar, kömür madenciliğinde çalışanları korumak için "adil geçiş süreci" gerektiğini savunurken, dönüşümün finansmanına ilişkin kaygılarını da dile getiriyor.

Öte yandan İran savaşıyla tetiklenen bu yılki enerji krizi, petrol ve doğal gaz ithalatçısı birçok ülkeyi enerji güvenliği gerekçesiyle yerli yenilenebilir kaynaklara yöneltti.

Uluslararası Enerji Ajansı'nın (IEA) kısa süre önce yayınladığı "Renewables 2026" raporu, hükümetlerin ithal yakıtlara bağımlılıklarını ve fiyat dalgalanmalarına karşı kırılganlıklarını azaltmaya çalışmasıyla önümüzdeki yıllarda daha fazla ülkede yenilenebilir enerji yatırımlarının hızlanacağını öngörüyor.

2040'a kadar emisyonlarını yüzde 90 azaltma hedefi koyan Avrupa Birliği de fosil yakıtlardan uzaklaşmanın enerji güvenliği açısından önem taşıdığını savunuyor. Birlik, 2030'a kadar yenilenebilir enerji kapasitesinin üç katına çıkarılması ve enerji verimliliğinin iki katına yükseltilmesi gibi mevcut taahhütlerin daha hızlı hayata geçirilmesini istiyor.

Almanya, Fransa ve Hollanda fosil yakıtlardan uzaklaşmaya yönelik kendi yol haritalarını hazırladı. Uzmanlar, Almanya'nın 2045 hedefini yeterince iddialı bulmuyor. Ayrıca bu planın, yurt dışındaki fosil yakıt projelerine sağlanan finansmanın sonlandırılmasını kapsamadığına dikkat çekiyor.

Metan salımının azaltılması ve Küresel Metan Taahhüdü

COP31, 2015 Paris Anlaşması'nda belirlenen hedeflere yönelik ilerlemenin iki yıl sürecek değerlendirmesi olan ikinci Küresel Durum Değerlendirmesi'nin (GST2) sürecini başlatacak.

Bu hedefler arasında küresel sıcaklık artışını sanayi öncesi döneme kıyasla 2 derecenin oldukça altında, mümkünse 1,5 dereceyle sınırlı tutmak da bulunuyor.

BM, Eylül ayında yaptığı uyarıda, ülkelerin sera gazı emisyonlarını azaltma taahhütlerini yerine getirmekte zorlanması nedeniyle dünyanın 1,5 derece sınırını aşmasının artık beklendiğini bildirdi.

Türkiye'nin Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı ve COP31 Başkanı Murat Kurum, zirve öncesinde yaptığı açıklamada, "Gözlerimizi başka yöne çevirmeyeceğiz ve hedeflerimizi düşürmeyeceğiz. 1,5 derece hedefi pusulamız olmaya devam ediyor. Bu hedefe yeniden ulaşmak için gücümüz dahilindeki her şeyi yapmakla yükümlüyüz," dedi.

Daha temiz enerji kullanımı emisyonları azaltmanın yollarından biri olsa da uzmanlar, metan salımını hedef almanın kısa vadede sonuç alınabilecek adımlardan biri olduğuna dikkat çekiyor.

Metan, atmosferde karbondioksite (CO2) kıyasla çok daha kısa süre kalıyor ve yaklaşık 10-12 yıl içinde parçalanıyor. CO2 ise yüzyıllarca atmosferde kalabiliyor. Buna karşılık metan, 20 yıllık bir dönemde atmosferde ısı tutma bakımından CO2'den yaklaşık 80 kat daha güçlü.

Bu nedenle metan salımındaki küçük düşüşler bile kısa vadeli sıcaklık artışını sınırlamada orantısız ölçüde büyük etki yaratabiliyor.

2021'de düzenlenen COP26'da 150'den fazla ülke, gönüllü Küresel Metan Taahhüdü'ne (GMP) katılmıştı. Ülkeler, insan faaliyetlerinden kaynaklanan metan salımını 2030'a kadar 2020 seviyelerinin en az yüzde 30 altına indirmeyi hedeflemişti. Bu adımın 2050'ye kadar küresel ısınmayı 0,2 dereceden fazla azaltabileceği belirtiliyor.

Metan salımını azaltmak için petrol ve doğal gaz faaliyetlerindeki sızıntıların ve gaz yakma uygulamalarının önlenmesinden tarımda hayvancılık yönetimi ve yem verimliliğinin iyileştirilmesine, atık depolama alanları ve atık su kaynaklı emisyonların kontrolüne kadar farklı yöntemler uygulanabiliyor.

AB kısa süre önce, fosil yakıt ithalatlarının, üye ülkelerin metan sızıntılarını tespit ve onarım standartlarıyla aynı düzeyi karşılamasını zorunlu kılacak bir düzenlemeyi ertelemeye yöneldi. AB, bu hamlenin enerji güvenliğini korumaya ve petrol ile gaz sektörlerindeki piyasa baskılarını hafifletmeye yardımcı olacağını belirtiyor.

Yine de COP31'de Küresel Metan Taahhüdü üzerine bir bakanlar toplantısına eş ev sahipliği yapacak; hükümetler bu girişim üzerinde müzakere ve koordinasyon yürütecek. Türkiye, atık sektöründeki emisyonlara odaklanan sıfır atık ve metan azaltımı için ayrı bir Eylem Gündemi hazırladı.

Ekim ayında ABD Çevre Koruma Ajansı, petrol ve gaz sektöründen kaynaklanan metan kirliliğini sınırlayan 2024 güvencelerini geri çekti.

Kongre üyeleri ve ABD'li şirketler COP31'e katılacak olsa da, Çin'in ardından dünyanın ikinci en büyük sera gazı yayıcısı olan ülkeden resmi bir heyet gelmeyecek. Bunun nedeni Trump'ın ülkeyi Paris Anlaşması'ndan çekmesi ve BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesinden (UNFCCC) ayrılma süreci başlatması.

İklim finansmanı: Felaket olduğunda faturayı kim ödeyecek?

Para, özellikle iklim felaketlerine en açık konumdaki ülkelerde, örneğin gelişmekte olan devletler ve küçük ada ülkelerinde uyum ve kayıp ile zararın finansmanı söz konusu olduğunda, Antalya'daki en tartışmalı başlıklardan biri olmaya aday.

2024'te Bakü'de düzenlenen COP29'da gelişmiş ülkeler, 2035'e kadar gelişmekte olan ülkeler için yılda en az 300 milyar dolar (268 milyar euro) seferber etmeyi kabul etti. Bu taahhüt, kamu ve özel kaynaklardan sağlanacak toplam 1,3 trilyon dolarlık (1,63 trilyon euro) daha geniş bir hedefin parçası.

Geçen yılki COP30'da hükümetler, uyum finansmanını 2035'e kadar en az üç katına çıkarma hedefini benimsedi ancak başlangıç seviyesinin ne olacağı, faturayı kimin ödeyeceği veya paranın nasıl aktarılacağı konularında uzlaşma sağlanamadı.

Zirveden hemen önce yayımlanan bir BM Çevre Programı (UNEP) raporu, mevcut uluslararası kamu uyum finansmanını üç katına çıkarmanın bile gelişmekte olan ülkelerin ihtiyaçlarının yalnızca yüzde 23-29'unu karşılayacağını ortaya koydu.

Bu açığın nereden sağlanacağı ve ihtiyacı olanlara nasıl ulaştırılacağı, COP31'deki görüşmelerin merkezinde yer alacak.

Görüşmelerin dışında: COP31'de protestoya izin verilecek mi?

Türk STK'lar için COP31, aktivistlerin ifade ettiği üzere kamuoyu önünde protesto alanının giderek daraldığı bir ülkede seslerini duyurmak için nadir bir fırsat olabilir.

100'den fazla kuruluş ve bireyin tabandan inisiyatifi olan bir Halkların İklim Zirvesi, 9 Kasım'dan itibaren resmi görüşmelerle paralel olarak yürütülecek. Organizatör Çiğdem Özbaş, AFP haber ajansına, 100 ülkeden binden fazla kişi ve 300 kuruluşun kayıt yaptırdığını söyledi.

İlk hafta taleplerini görünür kılmaya odaklanılacak; ikinci haftada ise yeşil badana olarak gördükleri önerileri incelemek üzere forumlar ve akşam izleme oturumları düzenlenecek. 14 Kasım için, sendikaların ve hak örgütlerinin de katılması beklenen büyük bir miting planlanıyor.

Aktivistler, NATO'nun Temmuz'da Ankara'da düzenlenen zirvesinde yaşananlara benzer baskılarla karşılaşmayacaklarını umuyor; söz konusu zirvede polis, aralarında gazeteciler, sivil toplum liderleri ve bir düzineden fazla çevre gönüllüsünün de bulunduğu 4 bin 400'den fazla kişiyi terörle bağlantılı suçlamalarla gözaltına almıştı.

Ancak bu olay, hareket alanının ne kadar hızlı daraltılabileceğini gösterdi ve İklim Eylem Ağı Türkiye'den Özlem Katisöz, gözaltıların her an gerçekleşebileceği uyarısında bulunuyor.

Türk gruplar sürece içeriden de dahil olmak istiyor. 15 örgütlü bir koalisyon olan İklim Ağı Türkiye, müzakerecilerle temas kurmaya çalışıyor ancak resmi bir istişare süreci yok. Katisöz, misafir delegelere, hala geliştirilmekte olan yeni kömür santralleri gibi konularda, başkanlığın beyanlarını ülke içindeki gerçeklikle karşılaştırma çağrısı yaptı.