EŞİK'ten açıklama: “Hızlı boşanma” erkekler lehine bir “boş ol” sistemidir

EŞİK, (Eşitlik için kadın Platformu) bir basın toplantısı düzenleyerek TBMM'ye sunulan 13'inci yargı reformuna yönelik tepkisini dile getirdi. 

EŞİK açıklaması şöyle:  

Kadınların Haklarını Geriye Götürecek Düzenlemeler Yargı Reformu Değildir!

• “Hızlı boşanma” erkekler lehine bir “boş ol” sistemidir: Boşanma kararı; nafaka, tazminat, velayet ve mal paylaşımından ayrılamaz.

• Kadınların kaderi evlilikte fedakârlık, boşanmada yoksulluk olamaz!

• Eşitsizliğin olduğu yerde eşit müzakere olmaz: Aile arabuluculuğu kadınların haklarını pazarlık konusu yapar.

EŞİK – Eşitlik için Kadın Platformu olarak bugün düzenlediğimiz basın toplantısında, 13. Yargı Paketi ile gündeme getirilen “hızlı boşanma”, aile arabuluculuğu ve yoksulluk nafakasına ilişkin değerlendirmemizi “Boşanma, Mal Rejimi ve Nafaka Davalarına İlişkin Bilgi Notu” ve “Hızlı Boşanma, Nafaka, Aile Konutu ve Mal Paylaşımı: Dünya Örnekleri” başlıklı iki bilgi notumuzu kamuoyuyla paylaştık.

Bilgi notlarımız, Adalet Bakanlığı, TÜİK ve Yargıtay’ın resmi verilerini ve Almanya, Avusturya, İsviçre, Fransa ve İngiltere’nin hukuk düzenlerini inceleyerek hazırlanmıştır; 13. Yargı Paketi’nin dayandırıldığı iddiaların gerçeği yansıtmadığını ortaya koymaktadır.

Kadınların ortak mücadelesi sayesinde yoksulluk nafakasına ilişkin düzenleme 13. Yargı Paketi’nden çıkarıldı. Ancak bunun bir geri adım olduğunun, konunun yeniden gündeme getirileceğinin farkındayız: Anayasa Mahkemesi’nin yoksulluk nafakasına ilişkin “süresiz olarak” ibaresini iptal eden kararı 30 Haziran 2027’de yürürlüğe girecek ve iktidar iptal kararı ile doğan bu boşluğu yıllardır gündemde tuttuğu taleplerle doldurmaya hazırlanıyor. Pakette yer alması beklenen “hızlı boşanma” ve aile arabuluculuğu düzenlemeleri ise hâlâ masada.

Hızlı değil, adil boşanma: Boşanma davaları iddia edilen kadar uzun sürmüyor

Adalet Bakanı, boşanma davalarının “ortalama 1.300 gün” sürdüğünü söyleyerek boşanma kararını nafaka, tazminat, velayet ve mal paylaşımından ayırmayı öneriyor. Bu yüzden önce hızlıca boşayalım sonra diğer konular çözülsün deniyor. Bakanlığın kendi verileri ise bambaşka bir tablo ortaya koyuyor:

• 2025’te bir boşanma davası ilk derece mahkemesinde ortalama 160 günde sonuçlandı. Bakanın rakamı, gerçek ortalamanın 8 katından fazla.

• Davaların %66,8’i 4 ay içinde bitiyor; %54,4’ü anlaşmalı.

• Tapu iptali (620 gün), tazminat (509 gün) ve iş davaları (505 gün) boşanmadan 3–4 kat uzun sürüyor. 2025’te mahkemeler gelen/açılan boşanma dosyasından fazlasını karara bağladı.

• Temyiz aşamasında da durum farklı değil: Yargıtay 2. Hukuk Dairesi boşanma dosyalarını ortalama 248 günde karara bağlıyor; ceza dairelerinde ise bu süre 700–900 gün.

• Türkiye’de anlaşmalı boşanma 2–4 ay sürerken Fransa, İspanya ve Yunanistan’da 3–6 ay, Almanya’da 6–9 ay sürüyor.

Uzayan davalar istisnadır, kural değil: Boşanma davalarının yalnızca %6,5’i üç yıldan uzun sürüyor

Asıl zor olan boşanmak değil, hakkını alabilmektir. Boşanma davalarının %64’ü tam kabulle sonuçlanırken nafaka davalarında tam kabul oranı yalnızca %18,5, mal rejimi davalarında %14’tür. Mal rejimi davalarının yarısı reddediliyor ve ret kararlarının yaklaşık dörtte üçü feragat nedenine dayanıyor; davalar kaybedilmiyor, geri çekiliyor. Dava tarafı kadınların %47’sinin hiçbir geliri yok.

Boşanma kararını önce almak ve ekonomik sonuçlarından koparmak, kadınları yıllarca sürebilecek, salt ekonomik sonuçları içeren masraflı davalarla baş başa bırakmak demektir. Bu sistem, erkeğin tek taraflı irade beyanıyla kadını ve çocukları ekonomik güvenceden yoksun bırakabildiği bir “boş ol” sistemidir. Avrupa’da da boşanma davası ile mali sonuçları kural olarak aynı davada görülüyor: Fransa’da mal paylaşımı ve nafaka, boşanmayla birlikte karara bağlanıyor; İsviçre’de mal paylaşımı nafakayı etkileyecekse davalar ayrılamıyor.

Boşanma kararı diğer konulardan ayrıldığında kadınlar, kadın yoksulluğu açısından büyük önem taşıyan aile konutundan çocuklarıyla birlikte hızlıca çıkmak zorunda bırakılacaklar. Türkiye’de konutun sahibi ya da kiracısı olmayan eşin evde oturma hakkı boşanmanın kesinleşmesiyle sona eriyor; nafaka, tazminat ve mal paylaşımı ise yıllarca sürebilecek ayrı davalara kalıyor.

Boşanma kararı; nafaka, tazminat, velayet ve mal paylaşımından ayrılamaz. “Boşanmayı hızlandırma” söylemiyle kadınların haklarını tasfiye etmenin önünü açan hiçbir düzenlemeyi kabul etmiyoruz.

Elbette bizler de hızlı ve adil bir yargılamadan yanayız; geciken adaletin adalet olmadığını kendi deneyimlerimizden biliyoruz. Ancak seçici bir “hızlandırma” gündemiyle yapılmak istenen bu değildir: Amaç, erkekler lehine bir “boş ol” sistemine geçmek; kadınları ise ya şiddet dolu evliliklere mahkûm etmek ya da ekonomik haklarından vazgeçerek boşanmaya zorlamaktır. İcra-iflas sisteminde 25 milyona yakın dosya birikmişken, en hızlı sonuçlanan davalardan biri olan boşanmanın “hızlandırılmak” istenmesi, amaç hakkında yeterince fikir vermektedir. Üstelik hukuk sistemimizde “anlaşmalı boşanma” şeklinde bir seçenek de bulunmaktadır.

Yoksulluk nafakası bir lütuf değil, ekonomik güvencedir

Nafaka; kadınların evlilik boyunca üstlendiği ücretsiz bakım emeğinin, işgücü piyasasındaki yapısal eşitsizliğin ve boşanmanın ekonomik sonuçlarının ancak kısmi bir telafisidir. Kadın yoksulluğunun derinleştiği bir ülkede nafaka hakkının hedef alınması, kadınların hedef alınmasıdır.

“Süresiz nafaka” diye bir şey yoktur. Yoksulluk nafakası yalnızca boşanmayla yoksulluğa düşecek ve kusuru daha ağır olmayan eşe bağlanır; yeniden evlenmeyle kendiliğinden, fiilen evliymiş gibi yaşamak, yoksulluğun ortadan kalkması ya da haysiyetsiz hayat sürmekle mahkeme kararıyla sona erer. Miktarı, koşullar değiştiğinde artırılabilir ya da azaltılabilir.

• “Ömür boyu nafaka mağduriyeti” söylemi gerçeği yansıtmıyor. Boşanmaların yalnızca %2,8’i bir yıldan kısa süren evliliklerde; %70’ten fazlası 5 yıldan, yarıya yakını 11 yıldan uzun evliliklerde gerçekleşiyor. 2023’ten beri yinelediğimiz çağrıya rağmen bugüne dek tek bir gerçek örnek açıklanmadı. Adalet Bakanlığı da nafaka miktarları ve tahsilatına ilişkin verisi olmadığını yazılı olarak kabul etti; getirilmek istenen düzenlemeler veriye değil, iddiaya dayanıyor.

• Nafakalar çok düşük ve ödenmiyor. Kadın Dayanışma Vakfı’nın 2024 raporuna göre ortalama yoksulluk nafakası 1.179 TL; 2026 net asgari ücretin yalnızca %4,2’si. Hükmedilen nafakaların %44’ü ödenmiyor; nafakaların %99’u yoksulluk sınırının altında. Karşımızdaki gerçek, “nafaka mağduru erkekler” değil; nafaka borcunu ödemeyen erkeklerdir.

• Mahkemeler kadınlar lehine karar vermiyor. Nafaka davalarında tam kabul oranı %18,5; davaların %57,2’sinde hak tanınıyor ama miktar kırpılıyor. 2021’de tüm Türkiye’de yoksulluk nafakasını azaltmak için yalnızca 39, kaldırmak için 669 dava açıldı.

• Asıl kaçınılan yük, çocuğun nafakası. 2013–2021 arasında yoksulluk nafakasını kaldırma davaları %49 azalırken, babaların çocukları için ödediği iştirak nafakasını kaldırma davaları %62, azaltma davaları %83 arttı.

Anayasa Mahkemesi’nin 30 Eylül 2026’de yayımlanan gerekçeli kararı da evlilik süresine bağlı sabit bir üst sınır öngörmüyor; sürenin evlilik süresi, yaş, eğitim, sağlık ve kendi geçimini sağlayabilme durumuna göre belirlenmesini, gerektiğinde süresiz nafakaya hükmedilebilmesini istiyor. Birinci karşı oyun vurguladığı gibi, nafakanın merkezinde “zaman değil ihtiyaç” vardır.

Nafakayı evlilik süresine bağlamak, bakım yükünü taşıyan kadınları ve çocukları vurur. Boşanmada çocukların %75,5’inin velayeti anneye veriliyor. Kadınların istihdam oranı %32,5, erkeklerin %66,9; üç yaşın altında çocuğu olan kadınlarda bu oran %26,9’a düşüyor. Kadınlar günde 4 saat 35 dakika bakım ve ev işi yaparken erkekler 53 dakika yapıyor. Yıllarca çocuğuna bakmış, bu yüzden mesleğinden uzaklaşmış bir kadına “evliliğin bu kadar sürdü, artık kendi geçimini sağla” denilemez. Soruyoruz: Annesinin ekonomik güvencesini elinden aldığınız bu çocuklara kim bakacak?

İktidar Avrupa’yı yarım anlatıyor

“Avrupa’da süresiz nafaka yok” iddiası da gerçeği yansıtmıyor. Almanya’da nafakanın kesin bir azami süresi yok; Fransa’da süresiz nafaka uygulamada yaygın. İncelediğimiz beş Avrupa ülkesinde nafaka, ekonomik olarak daha zayıf durumdaki eşi koruyan bir dizi güvenceyle birlikte işliyor:

• Almanya, Avusturya ve İngiltere’de kesilen nafaka belirli koşullarla yeniden bağlanabiliyor.

• Fransa ve İsviçre’de nafaka sona erdirilmek yerine bir süreliğine askıya alınabiliyor.

• Almanya, Avusturya ve Fransa’da nafaka yükümlüsünün ölümü nafakayı sona erdirmiyor; nafaka miras kalan mal varlığından karşılanıyor.

• Beş ülkenin tamamında aile konutu boşanmadan sonra ihtiyacı olan eşe bırakılabiliyor; kiralık evlerde kira sözleşmesi bu eşe devredilebiliyor.

Ev erkeğin mülkü olsa bile, bu ülkelerde mahkeme boşanmadan sonra aile konutunu kadına ve varsa çocuklarına bırakabiliyor. İsviçre’de kadına tapuya işlenen bir oturma hakkı tanınabiliyor; Fransa’da çocuklar o evde yaşıyorsa velayeti kullanan ebeveyne, en küçük çocuk reşit olana kadar uzatılabilen bir kiracılık hakkı veriliyor; Avusturya’da evin mülkiyeti ya da kullanım hakkı diğer eşe bırakılabiliyor. Bu hak karşılıksız değil; uygun bir bedel karşılığında tanınıyor ve bedel gerekirse nafakadan ya da mal paylaşımı alacağından düşülebiliyor. Avrupa Konseyi ve Birleşmiş Milletler CEDAW Komitesi de bunu tavsiye ediyor.

Türkiye’de bu araçların hiçbiri yok. Kesilen nafaka yeniden bağlanamıyor, askıya alınamıyor, ödeyenin ölümüyle kalkıyor; boşanma kesinleşince konutun sahibi ya da kiracısı olmayan eşin oturma hakkı bitiyor. Bu koşullarda yoksulluk nafakası, boşanan kadının neredeyse tek güvencesidir. Avrupa’dan yalnızca kısıtlayıcı örnekleri seçip koruyucu araçları görmezden gelmek, karşılaştırmalı hukuku çarpıtmaktır.

Eşitsizliğin olduğu yerde eşit müzakere olmaz: Aile arabuluculuğuna hayır!

Arabuluculuk bir yargılama değil, tarafların eşit olduğu varsayımına dayanan yargı dışı bir yöntemdir. Kadınlarla erkekler arasındaki ekonomik ve toplumsal güç eşitsizliği bu kadar derinken tarafları eşitmiş gibi aynı masaya oturtmak, adil bir uzlaşma değil, kadınların nafakasından, tazminatından, mal paylaşımından ve velayetten vazgeçmeye zorlanması demektir.

Kadın Dayanışma Vakfı’nın incelediği boşanma dosyalarının %88,4’ünde şiddet iddiası bulunuyor. “Şiddet yoksa arabuluculuk olur” anlayışı uygulanamaz: Şiddetin bütün türleri nasıl tespit edilecek, kadının maruz kaldığı ekonomik ve psikolojik baskı nasıl görünür kılınacak? Ekonomik şiddet de bir şiddet türüdür ve 6284 sayılı kadına şiddetle mücadele Kanununda açıkça tanımlanmıştır; şiddet tanımından çıkarılamaz, görünmez kılınamaz.

Ekonomik şiddet de şiddettir ve şiddetin olduğu yerde arabuluculuk olmaz. Kadının ekonomik olarak bağımlı kılındığı, nafakası ve mal paylaşımı üzerinden tehdit edildiği bir ilişkide “uzlaşma”, şiddetin pazarlık masasında sürdürülmesinden başka bir şey değildir.

Aile arabuluculuğu Anayasa’nın eşitlik ve eşitlikçi aile (m. 10, 41), sosyal hukuk devleti (m. 2) ve adil yargılanma hakkı (m. 36) ilkeleriyle çelişmektedir. Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu da aile içi şiddet iddiası içeren uyuşmazlıkların arabuluculuğa elverişli olmadığını hükme bağlar. Anlaşmalı boşanma, avukatların tarafları uzlaşmaya davet yetkisi ve mahkemenin tarafları sulhe davet etmesi zaten hukuk düzenimizde mevcuttur. Aile hukukunda ne isteğe bağlı ne zorunlu arabuluculuğa ihtiyaç vardır.

Aile arabuluculuğu, kadınların boşanma, nafaka, mal paylaşımı, miras ve tazminat haklarını adliyeden çıkararak aile içi hiyerarşiye ve baskı mekanizmalarına teslim eder; laik hukuk düzeninin yerine çok hukukluluğun önünü açar. Kadınların yaşamı, emeği ve hakları pazarlık konusu değildir.

Yasalara dokunma, uygula!

Kadınların hakları yasada eksik olduğu için değil, uygulanmadığı için işlemez hâle geliyor. Çözülmesi gereken asıl sorunlar ortada: Ödenmeyen nafakalar, mal kaçırma ve geciken tedbirler, kadınların adalete erişimi ve kadına yönelik şiddet. Milyonlarca kadının ve çocuğun yaşamını doğrudan etkileyecek düzenlemeler, hiçbir veriye dayanmayan iddialarla ve kadınlara rağmen yapılamaz.

Kadınların kazanılmış haklarını güvence altına alan laik ve eşitlikçi Medeni Yasa’ya dokunulmamalı; yasa toplumsal cinsiyet eşitliği ve kadına yönelik şiddet konusunda eğitimli yargıçlar eliyle etkili biçimde uygulanmalıdır. Nafaka düzenlemesinin Paketten çıkarılmasında kadınların örgütlü mücadelesinin etkisi görmezden gelinemez. Ancak yeni bir düzenleme için çalışıldığı duyumlarını da alıyoruz. Milyonlarca kadın ve çocuğun hayatını olumsuz etkileyecek, kadınların eşit yurttaşlık hakkını geriletecek hiçbir düzenlemeye karşı sessiz kalmayacağız. “Hızlı boşanma” ve aile arabuluculuğu düzenlemelerinin de geri çekilmesi için dayanışmamızı büyüteceğiz.

Medeni Kanun’dan ve laik hukuk düzeninden vazgeçmeyeceğiz.

Kadınların haklarını geriye götürecek düzenlemeler yargı reformu değildir!

Hayatlarımızdan, haklarımızdan, hayallerimizden vazgeçmiyoruz!