Tele3 ekranlarında Zeynel Lüle’nin sunumuyla yayınlanan "Etüt Saati" programında, usta oyuncu Haluk Bilginer’in geçmişteki açıklamalarıyla yeniden alevlenen "Türk mü, Türkiyeli mi?" tartışması tüm boyutlarıyla masaya yatırıldı.

Programın konuğu Sosyolog-Antropolog Prof. Dr. Tayfun Atay, bu kavramsal ayrımın basit bir semantik tercihten ibaret olmadığını, aksine Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşundan bu yana varlığını sürdüren derin bir kimlik ve siyasi mutabakatsızlık fay hattı olduğunu vurguladı.

Atay, tartışmanın sadece Haluk Bilginer’in sinema tanımı üzerinden yürütülen bir basitleştirmeden ibaret olamayacağını, konunun arka planında Türkiye’deki Kürt kimliği, ulusal aidiyet arayışları ve anayasal vatandaşlık tartışmalarının iz düşümlerinin bulunduğunu ifade etti.

Modernleşmenin İki Çocuğu: Türkçülük ve Kürtçülük

Türk modernleşmesinin hızlanmasıyla birlikte bir ulusal kimlik arayışının ivme kazandığını belirten Prof. Dr. Atay, oldukça dikkat çekici bir tez ortaya koydu: "Türk modernleşmesinin iki çocuğu vardır; Türkçülük ve Kürtçülük."

Atay'ın analizine göre:

• Karşılıklı Etkileşim: Türklük kimliğinin bu coğrafyada yaşayan insanlara kabul ettirilme girişimine paralel olarak, bir dışa vurum ve kimlik iddiası şeklinde Kürtçülük de şekillendi.

• Siyasi Tedirginlik: Mevcut siyasi aktörler ve iktidar kanadı, toplumun kitlelerini ürkütmemek ve geniş seçmen kitlelerini kaybetmemek adına bu tartışmalara bilinçli olarak mesafeli duruyor.

• Seküler Mahalle Didişmesi: Konuya en sert tepkiler ise iktidar kanadından ziyade, Türkiye’nin modern seküler ve ulusalcı muhalif kesimleri arasından yükseliyor; bu da kendi içinde keskin bir ideolojik didişmeye yol açıyor.

Osmanlı Mirası ve Batıdan İthal Kavramlar

"Türkiye" sözcüğünün kökenine inen Atay, kelimenin Türkçe olmadığını, Fransızca, Latince ve İtalyanca kökenli olarak Batı'dan ithal edildiğini hatırlattı.

Osmanlı İmparatorluğu döneminde "Türk" kelimesinin başlangıçta aşağılayıcı bir anlam taşıdığını, köylüyü ve kaba saba göçebe toplulukları ifade ettiğini belirten Atay, Atatürk’ün "Ne mutlu Türküm diyene" sözünün, cumhuriyetle birlikte bu kesimlere özgüven kazandırma hamlesi olduğunu belirtti.

Ancak imparatorluktan ulus devlete geçişte yaşanan coğrafi daralmaların ardından, bugünkü sosyolojik ve antropolojik kurulumun hâlâ tam anlamıyla tamamlanamadığını kaydetti.

Şeniyet Sahasında Türkiyecilik Gerçeği

Ziya Gökalp’in düşünce evrimine vurgu yapan Atay, Gökalp’in bir dönem Turancılığı savunurken 1923’e gelindiğinde “Bugün şeniyet (gerçeklik) sahasında yalnız Türkiyecilik vardır” dediğini hatırlattı. Günümüzde de toplumsal barışın tesisi için benzer bir evrilmeye ihtiyaç duyulduğunu belirten Atay, şu çarpıcı tespiti yaptı:

"Bugün şeniyet sahasında gerçeklik olarak Türkiyecilik/Türkiyelilik bir seçenektir. Bunu dediğinizde Türklüğünüzden de olmazsınız, Kürtlüğünüzden de, Çerkezliğinizden de... Bu bir dayatma değil, uzlaşma arayışıdır."

BİR BAŞKADIR VE KÜLTÜREL ŞİZOFRENİ

Kültürel Şizofreninin Ayna Tutuluşu

Programın ikinci bölümünde ise Berkun Oya’nın izlenme rekorları kıran ve son dönemde dört bölümlük yeni sezonuyla yeniden gündeme gelen "Bir Başkadır" dizisi değerlendirildi. Atay, dizinin Türkiye’nin sosyokültürel matriksini, seküler-muhafazakar çatışmalarını ve kent çeperlerindeki yaşamları çarpıcı bir aynada yansıttığını ifade etti.

Dizinin baş kahramanlarının dünyaları üzerinden yapılan analizde öne çıkan başlıklar şunlar oldu:

• İç İçe Yaşayan Uzaklıklar: Dizi, bu coğrafyada yaşayan insanların asırlarca birbirine uzak görünmesine rağmen ne denli iç içe ve yanak yanağa olduğunu gözler önüne seriyor.

• Toplumsal Şizofreni: Türkiye insanının yaşadığı Doğu-Batı, laiklik-din, modernlik-muhafazakarlık ikilemlerini ve bu kültürel şizofreninin yarattığı ruhsal sancıları melankolik bir dille ele alıyor.

• Ortak Paydada Anlaşmak: Terapist Peri'nin batılı ve modern ruhsal arayışları (yoga seansları) ile mega-kondu kıyılarında yaşayan Meryem’in geleneksel dünyası (zikir toplantıları) aslında aynı ruhsal sıkıntının farklı tezahürleridir. Dizi, bu iki kesimi de ötekileştirmeden anlamayı öneriyor.

Sonuç Yerine: Zihniyet Dönüşümü İhtiyacı

Prof. Dr. Tayfun Atay, tıpkı "Bir Başkadır" dizisinde olduğu gibi, toplumun tüm kesimlerinin birbirini anlamaya ve empati kurmaya ihtiyacı olduğunu belirtti. Kimlik krizlerini aşmanın yolunun önyargılardan arınarak sakin, kapsayıcı ve ortak bir akılda buluşmaktan geçtiğini söyledi.