Savaşın hibrit silahı: İklim dezenformasyonu büyüyen bir halk sağlığı tehdidi

Çıkar gruplarının "şüphe ve kafa karışıklığı tohumları ekmeye" çalıştığı bir dönemde, DSÖ üyesi devletlere iklim dezenformasyonunu bir halk sağlığı tehdidi olarak tanımaları çağrısı yapılıyor.

Sağlık ve sivil toplum kuruluşları, 194 ülkeyi bilgi bütünlüğünü iklim ve sağlık politikasının, hazırlık ve müdahale planlarının temel unsurlarından biri haline getirmeye çağırdı.

Bu çağrı, geçen yıl Belém'de düzenlenen COP30 zirvesinde başlatılan ve AB tarafından desteklenen, sahte haberler ile komplo teorileriyle mücadeleye yönelik tarihi bildirgenin devamı niteliğinde.

"İklim Dezenformasyonu Çağında Sağlığın Korunması" başlıklı yeni rapor, sağlık camiasının iklim dezenformasyonunun dünya çapında insan sağlığına nasıl zarar verdiğini ele aldığı ilk çalışma olarak değerlendiriliyor. Rapor, acil durum uyarılarını ve halk sağlığı tavsiyelerini baltalamaktan hava kirliliği, temiz enerji ve fosil yakıt politikalarının ertelenmesine kadar uzanan bir dizi etkiye dikkat çekiyor.

DSÖ İklim ve Sağlık Sivil Toplum Çalışma Grubu tarafından hazırlanan rapor, daha sağlıklı bir bilgi ortamının bir iletişim lüksü değil, iklim adaletinin, halk sağlığının ve sağlıklı bir geleceğe sahip olma hakkının ön koşulu olduğunu savunuyor.

İklim dezenformasyonu nedir?

İklim dezenformasyonu, iklim değişikliği ve iklim eylemi hakkında yanlış ya da yanıltıcı bilgilerin kasıtlı olarak yayılması anlamına geliyor.

Buna küresel ısınmanın bütünüyle inkârı da, çeşitli komplo teorileri de dahil.

İklim dezenformasyonu, birinin gerçekmiş gibi sunduğu yanlış ya da bağlamından koparılmış bilgiler olarak tanımlanan iklim yanlış bilgisinden bu yönüyle ayrılıyor.

Yanlış bilgi, dezenformasyon kadar güçlü bir kasıt içermese de sonuçları en az onun kadar tehlikeli olabiliyor.

İklim dezenformasyonu halk sağlığını nasıl etkiliyor

Rapor, iklim dezenformasyonunun mevcut eşitsizlikler ve güç yapılarıyla iç içe geçtiği çeşitli vaka incelemelerine dikkat çekiyor.

Örneğin 2023'teki Maui orman yangınlarının ardından, afet yardımı başvurusunda bulunan bölge sakinlerinin topraklarına ya da mülklerine Federal Acil Durum Yönetim Ajansı tarafından el konulabileceği yönünde asılsız iddialar internette dolaşıma girdi.

Doğrulama kuruluşları bu iddiaların asılsız olduğunu ortaya koydu ancak söz konusu söylenti, barınma desteğine, maddi yardıma, tıbbi bakıma ve iyileşme hizmetlerine en çok ihtiyaç duydukları anda afetzedeleri yardım aramaktan vazgeçirme potansiyeli taşıyordu.

Rapor, "Bir afet ortamında yanlış bilgi yalnızca kafa karıştırıcı değildir" diyerek, "aynı zamanda hayat kurtaran ve durumu istikrara kavuşturan yardımlara erişimi doğrudan engelleyebilir" ifadelerine yer veriyor.

Avrupa'da, insanların trafik kaynaklı zararlı kirliliğe maruziyetini azaltmak amacıyla tasarlanan düşük emisyon bölgeleri gibi temiz hava politikaları, sık sık yanıltıcı söylemlerin hedefi oluyor.

Emisyon standartlarını karşılamayan araçlara ücret uygulayan Londra Aşırı Düşük Emisyon Bölgesi (ULEZ) etrafındaki tartışmalar, özellikle düşük gelirli haneler, çalışanlar, küçük işletmeler ve eski araçlara bağımlı olan kişiler için maliyet ve uygulama kaygılarını da içeriyor.

Ama rapora göre bu kaygılar, yanlış bilgiler, hava kalitesine ilişkin bilimsel kanıtlara yönelik siyasallaştırılmış saldırılar, sahte sosyal medya paylaşımları ve bazı durumlarda ULEZ altyapısına yönelen şiddet içeren tepkilerle "büyütülüp çarpıtıldı".

"ULEZ'e yönelik tepki, dezenformasyonun bir halk sağlığı müdahalesini nasıl kültür savaşına dönüştürebileceğini gösteriyor" deniliyor raporda.

"Tartışmaların, geçiş maliyetlerini en az karşılayabilecek durumdaki insanları korurken kirliliği nasıl azaltabileceğimize odaklanması gerekirken, yanlış bilgi dikkati korkuya, güvensizliğe ve temelsiz iddialara kaydırabiliyor. Bu da, akciğerleri, kalbi, hamileleri, çocukları ve kirli havaya en çok maruz kalan toplulukları koruyan politikalara yönelik kamu desteğini zayıflatma riski taşıyor."

Rapordaki diğer vaka incelemeleri ise fosil yakıt şirketlerinin yeşile boyama taktikleri ve çıkar çatışmaları dahil, dezenformasyonun gelişip yayılmasına zemin hazırlayan çıkar ilişkilerini ve güç yapılarını ortaya koyuyor.

Küresel İklim ve Sağlık İttifakı İcra Direktörü ve DSÖ İklim ve Sağlık Sivil Toplum Çalışma Grubu eş başkanı Dr. Jeni Miller, hükümetlerin yanlış bilgi ve dezenformasyona karşı kullanılacak araçları, sıcak hava dalgaları, orman yangınları, sel, fırtına, kuraklık ve bulaşıcı hastalık senaryolarına hazırlık ve bu senaryoların kamuya aktarılması süreçlerine entegre etmesi gerektiğini söylüyor.

Miller, "İklim dezenformasyonu sadece asılsız söylentiler ve yalanlardan ibaret bir sorun değil; aynı zamanda iktidar, teşvik mekanizmaları ve hesap verebilirlikle ilgili bir sorun" diye ekliyor.

"DSÖ, üye devletler, sağlık kurumları ve sağlık alanındaki tüm aktörler, yalnızca daha iyi bilgi ve mesajlar sunmanın ötesine geçmeli; fosil yakıt şirketlerinin yeşile boyama girişimlerine ve iklim dezenformasyonunu hibrit bir savaş silahı olarak kullananlara karşı güçlü çıkar çatışması güvenceleri oluşturmalıdır."

Dünya Tabipler Birliği Çevre Çalışma Grubu Başkanı Dr. Laura Jung ise iklim dezenformasyonunun halk sağlığı üzerindeki etkilerinin "anında" ortaya çıkabildiğini vurguluyor.

"Yanıltıcı bilgiler, örneğin insanları orman yangınları ya da seller sırasında tahliyeden vazgeçirebilir, sıcak hava ve hava kirliliği uyarılarına olan güveni zedeleyebilir, afet yardımlarına erişimi sekteye uğratabilir ve acil durumlarda sağlık riskleri konusunda kafa karışıklığı yaratabilir" diye açıklıyor.

İklim dezenformasyonunu nasıl fark edebiliriz

Sahte haber sorunuyla mücadele çabalarının bir parçası olarak, Avrupa Komisyonu İklim Eylemi Genel Müdürlüğü kısa süre önce #ClimateFactsMatter adlı bir kampanya başlattı.

Kampanyanın amacı, insanlara iklim dezenformasyonunu görebilme gücü kazandırmak ve kamuoyunu yanıltmak için kullanılan başlıca taktikleri açığa çıkarmak.

Kampanya, kamuoyuna okudukları haberlerin kaynağını mutlaka kontrol etmeleri, "uzman" yorumlarını doğrulamaları, duygu yüklü, kışkırtıcı bir dil kullanılıp kullanılmadığına dikkat etmeleri ve iklim değişikliğine "hızlı çözüm" vaat eden haberleri mutlaka teyit etmeleri çağrısında bulunuyor.